Bas\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, demokratik rejimler ile otoriter-totaliter y\u00f6netimleri ay\u0131ran en temel \u00f6l\u00e7\u00fctlerden birisi. Halk ad\u0131na soru soran ve ger\u00e7ekleri yazan bir bas\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131, a\u00e7\u0131k toplumun, \u015feffaf y\u00f6netimin ve demokrasinin garantisidir. Bu nedenle otoriter bir rejim hedefleyen iktidarlar, ilk olarak \u00f6zg\u00fcr bas\u0131n\u0131 susturur. Medyay\u0131 kontrol\u00fcne alan bu rejimler, toplumu istedigi gibi y\u00f6nlendirir ve manip\u00fcle eder. Nitekim T\u00fcrkiye\u2019de de b\u00f6yle oldu.<\/p>\n
16 y\u0131ld\u0131r tek parti, son 4-5 y\u0131ld\u0131r ise tek adam taraf\u0131ndan y\u00f6netilen T\u00fcrkiye, bas\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fcg\u00fc konusunda en karanl\u0131k \u00e7a\u011f\u0131n\u0131 ya\u015f\u0131yor. Bas\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn ald\u0131\u011f\u0131 hasar bu makalenin konusu olamayacak kadar geni\u015f. Bu noktada K\u00fcresel Bas\u0131n \u00d6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc Endeksi\u2019nde T\u00fcrkiye\u2019nin 180 \u00fclke i\u00e7inde 157’nci s\u0131rada yer ald\u0131\u011f\u0131n\u0131, 138 gazeteciyi hapse atan T\u00fcrkiye\u2019nin, en \u00e7ok gazeteci tutuklayan \u00fclke oldu\u011funu, onlarca medya kurumunun kapat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemekle yetinelim.<\/p>\n
Mevcut medyan\u0131n iktidar taraf\u0131ndan kontrol edilmesi ve medyan\u0131n sermaye yap\u0131s\u0131 zaten ayr\u0131 bir sorun. \u0130ktidar, bir yandan kendini zenginle\u015fme \u015fehvetine kapt\u0131rm\u0131\u015f medya patronlar\u0131 ile anla\u015farak \u2018medya komiserleri\u2019 atad\u0131, di\u011fer yandan devlet g\u00fcc\u00fcn\u00fc kullanarak medya kurulu\u015flar\u0131n\u0131n el de\u011fi\u015ftirmesini sa\u011flad\u0131. Yanda\u015f i\u015fadamlar\u0131n\u0131 perde yaparak havuz medyas\u0131n\u0131 olu\u015fturdu. \u015e\u00fcphesiz ki bu kara tablo bir kriz durumu ve tek adam rejimin getirdi\u011fi problemlerden. E\u011fer AKP giderse, bu sorun b\u00fcy\u00fck oranda \u00e7\u00f6z\u00fclecek. Benim burada dikkat \u00e7ekmek istedi\u011fim konu ise T\u00fcrk bas\u0131n\u0131n kadim sorunu olan \u2018Patron\u2019 sorununa kar\u015f\u0131 modern d\u00fcnyada ortaya \u00e7\u0131kan alternatif.<\/p>\n
T\u00fcrkiye halk\u0131 temel ifade h\u00fcrriyetine bile sahip de\u011filken geli\u015fmi\u015f bat\u0131 \u00fclkelerinde bas\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc bir level daha atlam\u0131\u015f. Patronlar\u0131n\u0131, hatta reklamlar\u0131 bile editoryal ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011fa zarar veren unsurlar olarak g\u00f6ren ve bunun i\u00e7in \u2018Patronsuz gazetecilik\u2019i se\u00e7en y\u00fczlerce bas\u0131n kurulu\u015fu var. Amerika\u2019n\u0131n ba\u015f\u0131 \u00e7ekti\u011fi bu ak\u0131m \u2018Non-Profit Journalism\u2019 (NPJ) yani k\u00e2r amac\u0131 g\u00fctmeyen gazetecilik ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yor. ABD’deki K\u00e2r Amac\u0131 G\u00fctmeyen Haber Enstit\u00fcs\u00fc, \u015feffafl\u0131\u011f\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in bu sekt\u00f6r\u00fcn standartlar\u0131n\u0131 koymu\u015f bile.<\/p>\n
Bu ak\u0131mda bas\u0131n kurulu\u015fu bir \u015firket de\u011fil bir vak\u0131f ve gazetecilikten ba\u015fka bir g\u00f6revi yok. Bu bas\u0131n kurulu\u015funun bir Patron\u2019u yok. Vak\u0131f \u015feklindeki yap\u0131, y\u00f6netim kurulu taraf\u0131ndan y\u00f6netiliyor. Gazeteci veya yard\u0131mc\u0131 personel olarak \u00e7al\u0131\u015fanlar ise maa\u015f al\u0131yor. E\u011fer kurum bir k\u00e2r elde ederse bu k\u00e2r\u0131n y\u00f6netim kuruluna veya \u00e7al\u0131\u015fanlara pay edilmesi gibi bir \u015fey s\u00f6z konusu de\u011fil. K\u00e2r\u0131n tekrar gazetecilikle ilgili aktivitelere y\u00f6nlendirilmesi gerekiyor. Bu t\u00fcr kurulu\u015flar temel olarak ba\u011f\u0131\u015flar ve abone \u00fccretleri ile ayakta kal\u0131yorlar. Daha k\u00fc\u00e7\u00fck gazete veya radyolara i\u00e7erik satma, gazetecilikle ilgili e\u011fitim verme, st\u00fcdyolar\u0131n\u0131 kiralama gibi \u015feyler de di\u011fer gelir kaynaklar\u0131. Binalar\u0131nda \u00e7e\u015fitli etkinlik ve konferanslara da ev sahipli\u011fi yap\u0131yorlar. Vak\u0131f olduklar\u0131 i\u00e7in buraya yap\u0131lan ba\u011f\u0131\u015flar\u0131 vatanda\u015flar vergilerinden d\u00fc\u015febiliyorlar. Bizde bas\u0131n kurulu\u015flar\u0131 reklam almak i\u00e7in yar\u0131\u015f i\u00e7indeyken bu kurumlar ya hi\u00e7 reklam alm\u0131yor veya genel gelirlerinin y\u0131ll\u0131k 3\u2019te birini ge\u00e7meyecek \u015fekilde k\u00fc\u00e7\u00fck mebla\u011fl\u0131 reklamlar\u0131 kabul ediyorlar. Gizli reklam yani bir \u00fcr\u00fcn veya bir \u015firketin para kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 haberini yapmak da yasak. Ortalama olarak elde ettikleri gelirin \u00fc\u00e7te ikisini editoryal i\u015flemlere ve temel g\u00f6revlerine harc\u0131yorlar. \u00c7al\u0131\u015fan gazetecilerin maa\u015flar\u0131, gelirler ve ba\u011f\u0131\u015f\u00e7\u0131lar, hepsi \u015feffaf bir \u015fekilde internet sitesinde ilan ediliyor.<\/p>\n
Dijital ve Yerel<\/strong><\/p>\n NPJ kurulu\u015flar\u0131 genellikle dijital yerel gazeteler olarak do\u011fuyor ancak bas\u0131l\u0131 gazete veya dergi satanlar da var. Bir \u00e7o\u011fu, sosyal medyay\u0131 aktif kullan\u0131yor ve bu da onlar\u0131 giderek gen\u00e7 ku\u015faklara daha da yak\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131yor. Bir patronlar\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ba\u011f\u0131\u015f toplamak veya abonelik almak i\u00e7in kaliteli i\u00e7erik \u00fcretmek ve sayg\u0131nl\u0131klar\u0131n\u0131 korumak zorundalar. \u00d6zel haberler, inceleme-ara\u015ft\u0131rma haberleri ile \u00f6n plana \u00e7\u0131k\u0131yorlar. Halk\u0131n ilgisini \u00e7eken konulara odaklan\u0131yorlar. E\u011fitim, sa\u011fl\u0131k, \u00e7evre, sosyal adalet ve e\u015fitsizlikler gibi konular\u0131 \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar.<\/p>\n Konvansiyonel medya \u015firketlerine g\u00f6re k\u00fc\u00e7\u00fckler ancak orijinal i\u00e7erik \u00fcrettikleri i\u00e7in etkililer ve daha sayg\u0131nlar. Amerikada bulunan 200 civar\u0131ndaki NPJ kurumunda 2200\u2019den fazla gazeteci \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. 2017 verilerine g\u00f6re bu kurumlar\u0131n yar\u0131s\u0131ndan fazlas\u0131 500.000 dolar veya daha fazla gelir elde etmi\u015f. \u00dc\u00e7te birinden fazlas\u0131 ise 1 milyon dolar veya daha fazla bir gelir elde etmi\u015f. Bu kurulu\u015flar\u0131n ABD\u2019deki toplam gelirleri 350 milyon dolar civar\u0131nda. \u2018Texas Tribune\u2019 ve \u2018Voice of San Diego\u2019 ABD\u2019deki en ba\u015far\u0131l\u0131 olanlardan ikisi.<\/p>\n Kanada\u2019da D\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm Ba\u015fl\u0131yor<\/strong><\/p>\n NPJ, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m \u00fclke olan Kanada\u2019da da ba\u015flamak \u00fczere. H\u00fck\u00fcmet, k\u00e2r amac\u0131 g\u00fctmeyen bas\u0131n kurulu\u015flar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7mak i\u00e7in yasal de\u011fi\u015fiklik yap\u0131yor. Yeni Non-Profit kurulu\u015flar a\u00e7\u0131lmas\u0131 veya mevcut bas\u0131n kurulu\u015flar\u0131n\u0131n Non-Profit\u2019e d\u00f6n\u00fc\u015fmesi bekleniyor. Trudeau h\u00fck\u00fcmeti, \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki 5 y\u0131l i\u00e7inde k\u00e2r amac\u0131 g\u00fctmeyen yerel gazetecili\u011fi te\u015fvik etmek i\u00e7in 50 milyon dolar fon da\u011f\u0131taca\u011f\u0131n\u0131 duyurdu. Kanada\u2019da Frans\u0131zca yay\u0131n yapan en b\u00fcy\u00fck gazete olan ve Quebec gazetecili\u011finin amiral gemisi La Presse, yasal gereklilikler tamamlan\u0131r tamamlanmaz non-profit\u2019e d\u00f6n\u00fc\u015fecek. \u00dcstelik bu d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc bizzat gazetenin sahibi Desmarais ailesi destekliyor. 50 y\u0131ll\u0131k gazetenin sahibi Desmarais ailesi, hem k\u00e2r eden kurulu\u015fu elllerinden \u00e7\u0131kar\u0131p hem de yeni vakfa 50 milyon dolar ba\u011f\u0131\u015fta bulunacak. 585 \u00e7al\u0131\u015fan\u0131 ile Kanada’daki en b\u00fcy\u00fck gazetelerden olan La Presse\u2019nin vakfa d\u00f6n\u00fc\u015fmesi, genellikle 10-20 \u00e7al\u0131\u015fana sahip NPJ kurulu\u015flar\u0131 i\u00e7in yeni bir \u00e7a\u011f\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131 olacak.<\/p>\n E\u011fer T\u00fcrkiye normalle\u015fir ve asgari demokrasi kurallar\u0131na ba\u011fl\u0131 kalma e\u011filimi g\u00f6sterirse, k\u00e2r amac\u0131 g\u00fctmeyen gazetecilik T\u00fcrkiye i\u00e7in de bir \u015fans ve iyi bir alternatif olabilir. D\u00fc\u015f\u00fcnsenize, daha \u00e7ok ihale almak veya elindekileri kaybetmemek i\u00e7in iktidara teslim olan, muktedirlerin emriyle gazeteciyi i\u015ften \u00e7\u0131karan patronlar yok. \u2018Alo Fatih\u2019 hatlar\u0131 yok. Reklam veren bask\u0131s\u0131 yok. \u2018O holding bize reklam veriyor aleyhlerine yazmayal\u0131m\u2019 derdi yok. Sadece habercilik i\u00e7g\u00fcd\u00fcs\u00fc, etik kayg\u0131lar ve kamu yarar\u0131 var\u2026Bu g\u00fcnlerde AKP rejimi taraf\u0131ndan gazetecilik yapma imkan\u0131 elinden al\u0131nan bir avu\u00e7 iyi niyetli insan\u0131n \u2018Patreon\u2019 hesab\u0131 a\u00e7arak sesini duyurmaya \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131ndan farkl\u0131 bir \u015fey olur bu. Ancak ne yaz\u0131k ki bu ad\u0131m da ba\u015flang\u0131\u00e7ta tek ba\u015f\u0131na T\u00fcrk bas\u0131n\u0131n\u0131 d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc kara delikten \u00e7\u0131karamaz.<\/p>\n